← Mục lục Chia sẻ

Chương VII — Cơ Sở Thiết Kế Máy

Học về gì: Nền tảng của cả môn: máy gồm những bộ phận nào, tải trọng và ứng suất tác dụng lên chi tiết máy, vì sao chi tiết hỏng do mỏi, và cách chọn vật liệu, tiêu chuẩn hoá trước khi tính bất cứ chi tiết nào.

Máy là công cụ lao động phức tạp, tập hợp nhiều cơ cấu thực hiện một chức năng nhất định.

Tải trọng là lực, mômen và áp suất tác dụng lên chi tiết.

Ứng suất là ứng lực xuất hiện trong chi tiết khi chịu tải.

Chi tiết máy là phần tử cơ bản đầu tiên cấu thành nên máy.

Hỏng do mỏi là phá hỏng khi chi tiết chịu ứng suất thấp hơn nhiều so với ứng suất tĩnh.

Tiêu chuẩn hoá là sự quy định hợp lý về quy cách, tính chất, hình dạng, kích thước của các đối tượng, thống nhất sử dụng trong một phạm vi nhất định.

Điều kiện bền: σ ≤ [σ], τ ≤ [τ], S ≥ [S], với [σ] = σlim/[S].

[σ] và [τ] là ứng suất cho phép, còn S là hệ số an toàn.

Chu kỳ đối xứng r = −1 phá mỏi mạnh nhất; r = 1 là ứng suất tĩnh.

Công thức nhớ:

• Qt = Qdn·kN·ktt·kđ·kđk

• Tải trọng tính toán bằng tải danh nghĩa nhân với hệ số tuổi thọ kN, hệ số phân bố tải ktt, hệ số tải động kđ và hệ số điều kiện làm việc kđk.

Tải danh nghĩa là tải trọng trong chế độ làm việc ổn định.

• σtđ = √(σ2 + 3τ2)

• Khi chi tiết chịu cả σ và τ thì dùng ứng suất tương đương σtđ để kiểm bền.

• σd = F/(d·l)

• Đây là ứng suất dập khi hai chi tiết tiếp xúc trên diện rộng.

Ứng suất dập là ứng suất vuông góc với bề mặt tiếp xúc, còn gọi là áp suất.

• σH = 0,418·√(qn·E/ρ)

• Đây là ứng suất tiếp xúc lớn nhất khi hai hình trụ tiếp xúc theo đường (công thức Hertz).

Ứng suất tiếp xúc là ứng suất tại chỗ hai chi tiết tiếp xúc nhau.

• σm = (σmax + σmin)/2; σa = (σmax − σmin)/2; r = σmin/σmax

• Đây là các thông số của chu kỳ ứng suất thay đổi.

Chu kỳ ứng suất thay đổi là chu kỳ trong đó ứng suất có phương, chiều hoặc cường độ thay đổi theo thời gian.

Dùng để làm gì

Không có ví dụ tính số riêng mà là cái khung cho mọi chương sau: mọi chi tiết máy đều tính theo cùng trình tự — lập sơ đồ tính, đặt tải trọng, chọn vật liệu, tính kích thước theo các chỉ tiêu bền, mỏi, mòn, cứng, chịu nhiệt rồi kiểm nghiệm và lập bản vẽ. Chọn vật liệu theo độ bền riêng σb/γ (σb/γ càng cao, chi tiết cùng độ bền càng nhẹ); dùng chi tiết đã tiêu chuẩn hoá để khỏi thiết kế lại.

Vết gãy tĩnh (a) và vết gãy do mỏi (b): vùng nhẵn là nứt mỏi phát triển chậm, vùng nhám là gãy tĩnh cuối cùng — Hình 1.8

Học về gì: Cách nối hai tấm kim loại bằng hàn (hồ quang, tiếp xúc, vẩy), các kiểu mối hàn giáp mối, chồng, góc, và cách tính chiều dài mối hàn cho đủ bền.

Hàn là cách nối hai tấm kim loại bằng cách nung phần tiếp giáp đến nóng chảy hoặc đến trạng thái dẻo rồi ép lại, khi nguội lực liên kết phân tử giữ chúng dính nhau thành mối hàn.

Hàn hồ quang là cách hàn làm kim loại nóng chảy và gắn lại, không cần lực ép.

Hàn tiếp xúc là cách hàn làm kim loại dẻo rồi dùng lực ép.

Hàn vẩy là cách hàn chỉ nung chảy vật liệu hàn, không nung chảy kim loại được ghép.

Mối hàn dọc phải ngắn, l ≤ 50k, vì ứng suất phân bố không đều.

Ứng suất cắt cho phép của mối hàn hồ quang tay, que Э42: [τ]' = 0,6[σ]k.

Công thức nhớ:

• σ = F/(b·S) ≤ [σ]'

• Mối hàn giáp mối chịu kéo (nén).

• σ = 6M/(l·S2) ≤ [σ]'

• Mối hàn giáp mối chịu uốn.

• σ = F/(l·S) ± 6M/(l·S2) ≤ [σ]'

• Mối hàn giáp mối chịu cả kéo và uốn.

• τ = F/(0,7·k·L) ≤ [τ]'

• Mối hàn chồng chịu kéo, k là cạnh hàn, L là tổng chiều dài đường hàn.

• φ = [σ]'/[σ] = 0,9 ÷ 1

• φ là hệ số bền mối hàn.

Hệ số bền mối hàn φ là tỉ số giữa ứng suất cho phép của mối hàn với ứng suất cho phép của kim loại tấm.

• l1/l2 = e2/e1

• Thép góc hàn không đối xứng: đường hàn phía xa trọng tâm dài hơn để ứng suất cắt trên hai đường hàn bằng nhau.

Dùng để làm gì

Nối thép góc 100×100×10 vào tấm phẳng chịu kéo F = 200 kN, thép CT3, que Э42, hàn tay, k = 10 mm: tổng chiều dài L = 297,6 mm (l1 = 213,4 mm, l2 = 84,2 mm). Mối hàn gia cố bền đều với thép góc (lực kéo lớn nhất 307,2 kN): L = 457 mm (l1 = 256 mm, l2 = 101 mm).

Mối hàn hồ quang điện: que hàn gây hồ quang làm chảy kim loại tại chỗ nối — phương pháp hàn dùng rộng rãi nhất — Hình 2.1

Học về gì: Cách ghép các tấm bằng bulông, vít, vít cấy; các loại ren và thông số hình học của ren; cách tính bulông chịu kéo, lực ngang, áp suất để chọn đúng đường kính ren.

Bulông là thanh kim loại hình trụ, một đầu có ren để vặn với đai ốc hoặc lỗ ren, một đầu có mũ.

Vít cấy là thanh hình trụ hai đầu có ren, một đầu cấy vào lỗ ren của tấm ghép.

Ren hệ Mét có tiết diện ren là hình tam giác đều, góc α = 60°.

Ren hệ Anh có tiết diện ren là hình tam giác cân, góc ở đỉnh α = 55°.

Bulông siết chặt không chịu ngoại lực chịu kéo do lực siết V và xoắn do ma sát ren, hệ số 1,3 kể thêm 30% do xoắn.

Bulông nắp bình kín chịu áp suất chỉ nhận thêm một phần lực ngoài: Fb = V + χ·F.

Công thức nhớ:

• tgγ = p·z/(π·d2)

• Góc nâng của ren, với p là bước ren, z là số đầu mối, d2 là đường kính trung bình.

Góc nâng của ren là góc làm bởi tiếp tuyến của đường xoắn ốc trên mặt trụ trung bình.

Đường kính trung bình d2 là đường kính phân đôi tiết diện ren.

• σtđ = 1,3·4V/(π·d12) ≤ [σk]

• Áp dụng cho bulông nắp bình kín không áp suất dư.

• V = k·F/(i·f)

• Lực siết để mối ghép chịu lực ngang không bị trượt khi lắp có khe hở, i là số bề mặt tiếp xúc, f là hệ số ma sát.

• τ = 4F/(i·π·d2) ≤ [τ]; σd = F/(d·S) ≤ [σd]

• Lắp không khe hở thì tính bulông theo cắt và dập.

• V = k(1 − χ)F; χ = 0,2–0,3

• Fo = 1,3V + χ·F

• Đây là lực dùng để kiểm bền bulông nắp bình kín chịu áp suất.

χ là hệ số ngoại lực: chỉ một phần χF của lực ngoài tác dụng lên bulông, phần còn lại tác dụng lên các tấm ghép.

Dùng để làm gì

Chọn bulông M10 và vòng đệm D ≥ 45,6 mm cho mối ghép chịu kéo xiên F1 = 10 kN, góc 50°, 2 bulông thép CT3; tính trục kẹp lưỡi cưa D = 800 mm chịu lực cắt P = 400 N cần lực siết V = 8000 N nên chọn ren M18; bulông nắp bình kín chịu áp suất tính theo Fb = V + χ·F.

Tiết diện ren hệ Mét (α = 60°) và ren hệ Anh (α = 55°): d là đường kính ngoài, d2 là đường kính trung bình — Hình 3.9

Học về gì: Mối ghép cố định hai hay nhiều tấm lại với nhau bằng đinh tán, không tháo được — cấu tạo, phân loại đinh tán và cách tính bền đinh, tấm ghép.

Đinh tán là thanh hình trụ, một đầu có mũ, mũ thứ hai hình thành bằng cách tán sau khi lắp.

Mối ghép đinh tán kiểm tra theo ba dạng hỏng: đinh bị cắt, đinh (hoặc tấm) bị dập, tấm bị kéo đứt tại tiết diện qua lỗ đinh.

Công thức nhớ:

• Fz = F/Z

• Lực tác dụng lên một đinh, Z là số đinh trong mối ghép, F là tải trọng.

• τ = 4F/(Z·i·π·d2) ≤ [τ]đ

• Kiểm tra đinh bị cắt đứt qua tiết diện thân, i là số mặt cắt, d là đường kính thân đinh.

• σd = F/(Z·Smin·d) ≤ [σ]d

• Kiểm tra đinh (hoặc tấm) bị dập trên bề mặt trụ, Smin là bề dày nhỏ nhất của các tấm ghép.

• σkt = F/(Smin·(b − Z·d)) ≤ [σ]kt

• Kiểm tra tấm bị kéo đứt tại tiết diện ngang qua lỗ đinh, b là bề rộng tấm.

Dùng để làm gì

Tính số đinh và đường kính đinh cho mối ghép chịu tải lớn, rung động, va đập — ví dụ ghép thanh thép góc 90×90×8 với tấm dày 8 mm chịu F = 108 kN thì chọn d = 16 mm, z = 4 đinh; mối ghép giáp mối hai tấm đệm cho lực kéo cho phép [F] = 61.575 N; với Q = 100 kN thì τ ≈ 110, σd ≈ 147, σkt ≈ 151,6 N/mm2. Dùng cho dàn cầu, dàn cần trục, nồi hơi và những chỗ không hàn được như tấm mỏng, da, vải; chọn kích thước theo quan hệ bền đều (ghép chồng một dãy: d = 2S, p = 3d, e = 1,5d).

Ba dạng hỏng của mối ghép đinh tán: đinh bị cắt (a), đinh bị dập (b), tấm bị kéo đứt (c) (Hình 4.4)

Học về gì: Ba cách ghép moayơ (bánh răng, vô lăng, ổ lăn) lên trục — ghép độ dôi giữ bằng ma sát do lỗ nhỏ hơn trục, ghép then bằng chi tiết then tiêu chuẩn, và ghép then hoa dùng nhiều răng trên trục.

Then bằng có tiết diện hình chữ nhật, mặt làm việc là hai mặt bên. Ghép bằng then là ghép tháo được.

Then hoa có thể xem như mối ghép nhiều then bằng.

Áp suất cần thiết trên bề mặt lắp ghép độ dôi: p ≥ K·F/(π·f·d·l), với K = 1,2÷3 là hệ số an toàn.

Công thức nhớ:

• Áp suất p để mối ghép độ dôi truyền được lực dọc trục F; f là hệ số ma sát.

• δ = p·d·(C1/E1 + C2/E2)

• Độ dôi tính toán theo áp suất p; E1, E2 là môđun đàn hồi của trục và lỗ.

• σd = 2T/(d·t2·lp) ≤ [σd]

• Kiểm tra dập then bằng; t2 = 0,4h là sâu rãnh then trên moayơ, lp là chiều dài làm việc của then.

• τc = 2T/(d·b·lp) ≤ [τc]

• Kiểm tra cắt then bằng; b là chiều rộng then.

Dùng để làm gì

Chọn kiểu lắp độ dôi và kiểm tra then cho trục truyền mômen — ví dụ trục động cơ P = 28 kW, n = 1460 vg/ph, d = 38 mm lắp then 12×8×70 thì σd = 37,7 N/mm2, τc = 13,8 N/mm2, moayơ thép dùng được mọi chế độ tải; để truyền T = 530 Nm qua mối ghép độ dôi d = 60 mm thì chọn lắp ghép Φ60H7/t6; then hoa 8×36×40 truyền T = 200 Nm cho σd = 22 N/mm2, đạt bền dập và mòn. Dùng để ghép bánh răng, vô lăng, ổ lăn, đĩa tuabin lên trục.

Phân bố ứng suất trong mối ghép độ dôi: kéo ở moayơ, nén ở trục (Hình 5.4)

Học về gì: Truyền động từ trục dẫn sang trục bị dẫn nhờ lực ma sát tại chỗ tiếp xúc của hai bánh ép vào nhau — các dạng bánh trụ, bánh nón và bộ biến tốc vô cấp, cùng hiện tượng trượt làm tỉ số truyền không ổn định.

Để tạo ma sát phải ép các bánh lại với nhau. Nếu lực ma sát không đủ lớn thì bánh dẫn trượt trên bánh bị dẫn.

Bộ biến tốc vô cấp là bộ truyền điều chỉnh được tỉ số truyền.

Trượt là nguyên nhân gây mòn, giảm hiệu suất và làm tỉ số truyền không ổn định.

Tỉ số truyền của bộ truyền bánh ma sát không ổn định vì có trượt: u = n1/n2 = d2/(d1·(1 − ξ)), với ξ = 1÷3%.

Công thức nhớ:

• ξ = 1÷3% là hệ số trượt.

• D = umax/umin = R2max/R2min

• Khoảng điều chỉnh tốc độ của bộ biến tốc, thường hạn chế D ≤ 3.

• Fn = K·Ft/f

• Lực pháp tuyến cần thiết để bộ truyền không bị trượt; Ft = 2T1/d1 là lực vòng, K = 1,25÷2.

• Q = 2K·T1/(f·d1)

• Lực ép cần thiết cho bộ truyền bánh ma sát trụ.

Lực ép là lực ép các bánh lại với nhau để tạo ma sát.

Dùng để làm gì

Thiết kế và tính tốc độ các bộ truyền ma sát công suất nhỏ và vừa (dưới 20 kW) — ví dụ bộ biến tốc côn R1 = 300 mm, R2 = 150÷450 mm cho n1 = 120 vg/ph, n2 = 80÷240 vg/ph, D = 3; cơ cấu tăng tốc Garada n1 = 3000 vg/ph cho nII = −15.000, nIII = 30.000, nIV ≈ 2300 vg/ph; trục chính máy ép ma sát quay n2 = 38÷94 vg/ph. Dùng nhiều trong các bộ biến tốc vô cấp, máy vận chuyển và dụng cụ đo.

Ba dạng bộ truyền bánh ma sát: trụ tiếp xúc ngoài, nón và biến tốc mặt đĩa con lăn (Hình 6.1)

Học về gì: Truyền chuyển động quay và mômen xoắn giữa hai trục bằng cặp bánh răng ăn khớp (răng thẳng, răng nghiêng, răng côn, bánh răng hành tinh), và tính toán thiết kế bộ truyền sao cho răng đủ bền tiếp xúc, bền uốn trong suốt tuổi thọ làm việc.

Răng đủ bền tiếp xúc nghĩa là tránh được tróc vì mỏi bề mặt răng do ứng suất tiếp xúc và ma sát trên bề mặt răng gây nên.

Mômen xoắn trên trục: T = 9,55·106·P/n, tính bằng Nmm khi P tính bằng kW và n bằng vòng/phút.

Răng phải đủ bền tiếp xúc và bền uốn trong suốt tuổi thọ làm việc.

Công thức nhớ:

• u = z2/z1 = n1/n2; d = m·z; aω = m(z1 + z2)/2

• Tỉ số truyền, đường kính vòng chia và khoảng cách trục.

Khoảng cách trục là khoảng cách tâm giữa hai trục bánh răng.

• dω1 = Kd·∛[T1·KH·(u + 1)/(ψd·[σH]2·u)]

• Đường kính vòng lăn bánh nhỏ khi thiết kế; Kd = 77 với răng thẳng thép–thép, 67,5 với răng nghiêng.

Đường kính vòng lăn là đường kính của hình trụ lăn.

• σH = (ZM·ZH·Zε/dω1)·√[2·T1·KH·(u + 1)/(bω·u)] ≤ [σH]

• Kiểm nghiệm bền tiếp xúc.

• σF = 2·T1·KF·YF/(dω1·b·m) ≤ [σF]

• Kiểm nghiệm bền uốn.

Dùng để làm gì

Thiết kế hộp giảm tốc khai triển hai cấp công suất P = 5 kW, số vòng quay trục dẫn n1 = 550 vg/ph, tỉ số truyền cấp nhanh u1 = 3 và cấp chậm u2 = 2,5: chọn vật liệu, tính đường kính vòng lăn, môđun, số răng rồi kiểm nghiệm tiếp xúc, uốn và quá tải. Thiết kế hộp giảm tốc hành tinh công suất trục ra Pc = 15,7 kW, nc = 37,5 vg/ph, 3 bánh vệ tinh: tính được đường kính vòng lăn dω = 77,3 mm, môđun m = 4 mm, khoảng cách trục aω = 100 mm, z1 = 20, z2 = 30.

Ăn khớp thanh răng – bánh răng: môđun m, góc ăn khớp α, vòng lăn dω

Học về gì: Truyền chuyển động quay giữa hai trục chéo nhau, thường vuông góc 90°, bằng trục vít và bánh vít, cho tỉ số truyền lớn trong một cấp; phần vít – đai ốc biến chuyển động quay thành chuyển động tịnh tiến.

Trục vít thường chế tạo liền với trục.

Bánh vít chế tạo riêng rồi lắp lên trục.

Vận tốc trượt vt luôn lớn hơn vận tốc vòng v1 nên bộ truyền trục vít mòn và sinh nhiệt nhiều.

Khi γ ≤ φ′ thì bộ truyền tự hãm, không truyền ngược được.

Công thức nhớ:

• u = z2/z1

• Tỉ số truyền, với z1 = 1–4 đầu mối ren và z2 ≥ 26–28 răng.

• tgγ = z1/q; d1 = m·q; d2 = m·z2; aω = 0,5·m(q + z2 + 2x)

• Góc nâng ren, đường kính vòng chia của trục vít và bánh vít, khoảng cách trục.

• vt = π·d1·n1/(60·103·cosγ)

• Vận tốc trượt giữa ren vít và răng bánh vít, tính bằng m/s.

• η ≈ (0,96–0,98)·tgγ/tg(γ + φ′)

• Hiệu suất bộ truyền.

• aω ≥ (z2 + q)·∛[(170/(z2·[σH]))2·T2·KHβ·KHV/q]

• Khoảng cách trục khi thiết kế.

• σH = (480/d2)·√(T2·KHβ·KHV/d1) ≤ [σH]

• Kiểm nghiệm bền tiếp xúc.

Dùng để làm gì

Thiết kế hộp giảm tốc trục vít công suất P1 = 6 kW, n1 = 730 vg/ph, u = 19,5: tính được mômen trên bánh vít T2 = 1224500 Nmm, chọn z1 = 2, q = 10, z2 = 39, khoảng cách trục aω = 240 mm, môđun m = 10 mm, hiệu suất η = 0,80. Muốn tăng hiệu suất thì tăng số đầu mối ren: với q = 8, hệ số ma sát f = 0,05 thì z1 = 1 cho η = 0,69, z1 = 2 cho η = 0,80, z1 = 4 cho η = 0,86.

Truyền động vít bi:

• Vít – đai ốc bi là truyền động vít – đai ốc ma sát lăn: các viên bi nằm trong rãnh xoắn của vít và đai ốc, dùng trong cơ cấu di chuyển chính xác, cơ cấu định lượng và điều chỉnh.

• Bi lăn thay cho ma sát trượt giữa ren vít và ren đai ốc nên ma sát rất nhỏ (hệ số ma sát thay thế ft = 0,004–0,006), hiệu suất cao.

• Bi chạy với vận tốc khác vít và đai ốc nên hai đầu đoạn ren làm việc nối với rãnh hồi bi hoặc ống dẫn bi để bi tuần hoàn liên tục.

• Prôfin ren thường dùng: prôfin tròn, hoặc tam giác với góc nghiêng β = 45°; bán kính rãnh lăn r1 lớn hơn bán kính bi một chút (r1 = 0,5db khi db ≤ 8 mm; 0,53db khi db > 8 mm).

• Mặt làm việc tôi đến HRC ≥ 60; vít làm bằng thép CrWMn, 7CrMn2WMo; đai ốc bằng thép 18CrMnTi, 12CrNi3.

• η = tgγ/tg(γ + φt)

• Hiệu suất khi biến chuyển động quay thành chuyển động tịnh tiến.

• η = tg(γ − φt)/tgγ

• Hiệu suất chiều ngược lại, biến chuyển động tịnh tiến thành chuyển động quay.

• db = (0,08–0,15)d1, thường chọn 8–10 mm; p = db + (1–5) mm; số vòng ren làm việc không quá 2–2,5 vòng.

• Zb = π·Dtb·K/db

• Số bi tính theo công thức này, nếu > 65 thì tăng đường kính bi.

Bộ truyền trục vít – bánh vít: 1 – trục vít, 2 – bánh vít, A – khoảng cách trục

Học về gì: Truyền chuyển động và tải trọng giữa hai trục song song cách xa nhau bằng xích ăn khớp với răng đĩa xích — không trượt nên tỉ số truyền trung bình ổn định, nhưng vận tốc tức thời thay đổi vì xích ăn khớp theo hình đa giác.

Xích là một chuỗi các mắt xích nối với nhau bằng bản lề.

Bản lề là khớp nối các mắt xích với nhau.

Đĩa xích là đĩa có răng để các mắt xích ăn khớp vào.

Xích không trượt nên tỉ số truyền trung bình ổn định, nhưng vận tốc tức thời thay đổi vì xích ăn khớp theo hình đa giác.

Công thức nhớ:

• v = z·p·n/(60·1000) (m/s)

• Vận tốc trung bình của xích; thường chọn v < 15 m/s, bôi trơn tốt thì v = 30–35 m/s.

• u = n1/n2 = z2/z1 ≤ 8 (≤ 15 khi vận tốc thấp)

• Tỉ số truyền trung bình.

• d = p/sin(180°/z)

• Đường kính vòng chia đĩa xích, p là bước xích, z là số răng.

Bước xích là thông số chủ yếu của bộ truyền xích. Bước càng lớn thì khả năng truyền lực càng tăng nhưng va đập càng nhiều.

• p = k·Ft/A ≤ [p0]

• Tính xích theo áp suất cho phép, vì mòn bản lề là dạng hỏng nguy hiểm nhất.

• i = 4v/L ≤ [i]

• Kiểm nghiệm số lần va đập.

• s = Q/(Kđ·Ft + F0 + Fv) ≥ [s]

• Kiểm nghiệm an toàn quá tải.

Dùng để làm gì

Dùng cho xe đạp, mô tô, ô tô, máy nông nghiệp và băng tải — khi hai trục cách xa nhau (a ≤ 8 m), công suất 1–1500 kW (thường P ≤ 100 kW), n < 500 vg/ph, hiệu suất η = 0,97–0,98; một xích dẫn được nhiều trục bị dẫn cùng lúc. Vì đĩa bị dẫn quay không đều nên sinh tải trọng động Fđ = qm·a·n12·p/(1,8·105); tăng số răng z1 và lấy chiều dài nhánh dẫn là bội số của p để hạn chế, đồng thời bôi trơn tốt và căng xích đúng vì bản lề mòn nhanh.

Xích ăn khớp với răng đĩa xích theo hình đa giác (Hình 9.10)

Học về gì: Truyền chuyển động giữa hai trục cách xa nhau bằng ma sát giữa đai và bánh đai; có đai dẹt, đai thang, đai nhiều chêm, đai răng và bộ biến tốc đai thay đổi tỉ số truyền liên tục mà không cần sang số.

Đai là dây đai mắc căng trên hai bánh đai.

Bánh đai gồm bánh chủ động và bánh bị động. Khi bánh chủ động quay, nhờ lực ma sát giữa đai và bánh đai mà bánh bị động quay theo.

Đai thang có tiết diện ngang hình thang cân, bề mặt làm việc là hai mặt bên.

Đai răng có răng ăn khớp với các răng trên bánh đai, kết hợp được ưu điểm của truyền động đai và truyền động xích.

Đai truyền động bằng ma sát nên làm việc êm và tự bảo vệ động cơ khi quá tải nhờ trượt trơn.

Trượt trơn là hiện tượng đai trượt trên bánh đai khi quá tải, làm tỉ số truyền thay đổi.

Công thức nhớ:

• v = π·d·n/(60·1000) (m/s)

• Vận tốc vòng của đai.

• u = n1/n2 = d2/[d1(1 − ξ)] ≈ d2/d1

• Tỉ số truyền; ξ là hệ số trượt: 0,01 với đai dẹt, 0,02 với đai thang.

• α1 = 180° − 57,3°·(d2 − d1)/a

• Góc ôm trên bánh nhỏ; yêu cầu α1 ≥ 150° với đai dẹt, ≥ 120° với đai thang.

Góc ôm là góc đai ôm vào bánh đai.

• L = 2a + π(d1 + d2)/2 + (d2 − d1)2/(4a)

• Chiều dài đai, a là khoảng cách trục.

• Ft = 1000·P1/v

• Lực vòng.

• Fr = 2F0·sin(α1/2)

• Lực tác dụng lên trục.

• ψ = Ft/(2F0) ≤ [ψ]0

• Đai không trượt trơn khi ψ thỏa điều kiện này.

Dùng để làm gì

Bộ biến tốc đai trong xe tay ga là ứng dụng điển hình: hai puli làm bằng hai má hình nón góc 20° có thể thay đổi đường kính, dây đai V bằng cao su; khi động cơ đạt 2700–3000 vg/ph, ly hợp ly tâm đóng, đai chạy ra ngoài ở puli sơ cấp và vào trong ở puli thứ cấp nên tỉ số truyền giảm dần, xe tăng tốc mà không cần sang số — cùng nguyên lý dùng trên ô tô, mô tô Toyota, Suzuki, Honda. Bộ truyền đai còn dùng truyền động giữa các trục cách xa tới 15 m, làm việc êm và tự bảo vệ động cơ khi quá tải nhờ trượt trơn.

Puli là bánh đai của bộ biến tốc, mỗi puli gồm hai má hình nón góc 20° có thể thay đổi đường kính. Puli sơ cấp gắn với trục quay động cơ, puli thứ cấp dẫn đến bánh xe.

Bộ biến tốc đai xe tay ga (Hình 10.18)

Học về gì: Trục đỡ các chi tiết máy quay (bánh răng, đĩa xích) và truyền mômen xoắn; trục tâm chỉ chịu uốn, trục truyền chịu cả uốn lẫn xoắn — tính sơ bộ theo xoắn, tính gần đúng theo uốn + xoắn, rồi kiểm nghiệm mỏi và độ cứng.

Trục là chi tiết máy có công dụng chung.

Trục tâm là trục chỉ chịu mômen uốn.

Trục truyền là trục dùng để đỡ các chi tiết máy và truyền mômen xoắn, nghĩa là chịu cả mômen uốn và mômen xoắn.

Trục truyền chịu cả uốn lẫn xoắn, trục tâm chỉ chịu uốn.

Công thức nhớ:

• T = 9,55·106·P/n (N·mm)

• Mômen xoắn trên trục, P tính bằng kW, n bằng vg/ph.

• d ≥ ∛(T/(0,2[τ])) = c·∛(P/n)

• Đường kính sơ bộ; c = 120–130 với trục vào hộp giảm tốc ([τ] = 20–30 MPa), c = 150–160 với tiết diện nguy hiểm ([τ] = 12–15 MPa).

• Mtđ = √(Mu2 + 0,75·T2); σtđ = Mtđ/(0,1·d3) ≤ [σ]

• Mômen tương đương và ứng suất tương đương theo thuyết bền thứ tư; Mu là mômen uốn tổng của hai mặt phẳng đứng và ngang.

• Ft = 2T/d; Fr = Ft·tg20°

• Lực vòng và lực hướng tâm trên bánh răng trụ răng thẳng.

Dùng để làm gì

Tính trục hộp số: T2 = 216000 N·mm, d2 = 240 mm, d3 = 130,5 mm, n = 730 vg/ph, phục vụ 8 năm — đường kính sơ bộ d = 37,8 mm; lực vòng Ft2 = 1800 N, lực hướng tâm Fr2 = 655 N (cặp z1–z2), Ft3 = 3310 N, Fr3 = 1205 N (cặp z3–z4); sau đó phân tích lực theo hai mặt phẳng, vẽ biểu đồ mômen, chọn đường kính từng đoạn trục và kiểm nghiệm mỏi, quá tải. Trình tự này dùng cho mọi trục hộp giảm tốc và trục máy công cụ.

Sơ đồ tải trọng và biểu đồ mômen của trục hộp số (Hình 11.13, VD 11.1)

Học về gì: Ổ trục đỡ trục quay và truyền lực từ trục vào thân máy; chia theo ma sát trong ổ thành ổ lăn (ma sát lăn, dùng con lăn) và ổ trượt (ma sát trượt, dùng lót ổ).

Ổ lăn là ổ dùng ma sát lăn, với con lăn là bi hoặc đũa lăn trên rãnh lăn. Tải trọng từ trục truyền đến gối trục phải qua các con lăn, vòng cách phân bố đều các con lăn, không cho các con lăn tiếp xúc nhau.

Ổ trượt là ổ dùng ma sát trượt, với lót ổ làm bằng vật liệu giảm ma sát. Ngõng trục lắp lỏng với lót ổ và dầu bôi trơn đưa vào chỗ tiếp xúc giữa ngõng trục và lót ổ.

Tuổi thọ ổ lăn: L = (C/Q)q (triệu vòng), Lh = 106·L/(60n) (giờ); q = 3 với ổ bi, q = 10/3 với ổ đũa.

Công thức nhớ:

• q = 3 với ổ bi, q = 10/3 với ổ đũa.

• C = Q·L1/q ≤ Cbảng

• Chọn ổ theo khả năng tải động cần thiết.

• Q = (X·V·Fr + Y·Fa)·Kđ·Kt

• Tải trọng quy ước; Fr, Fa là tải hướng tâm và dọc trục; X, Y tra bảng theo Fa/Co; V = 1 nếu vòng trong quay; Kđ là hệ số tải động, Kt là hệ số nhiệt độ.

• Qo = Xo·Fr + Yo·Fa ≤ Co

• Kiểm tra tải tĩnh khi ổ quay chậm (n < 1 vg/ph); Co là khả năng tải tĩnh của ổ.

• p = R/(d·l) ≤ [p]; p·v ≤ [p·v]

• Ổ trượt tính quy ước về mòn.

• hmin = K(Rz1 + Rz2), K ≥ 2

• Muốn đạt ma sát ướt thì chiều dày màng dầu tối thiểu phải thỏa điều kiện này.

Ma sát ướt là chế độ bôi trơn mà lớp dầu ngăn cách hẳn bề mặt ngõng trục với lót ổ.

Dùng để làm gì

Chọn ổ lăn cho trục ra hộp giảm tốc phân đôi (n = 60,6 vg/ph, dùng 20000 giờ, d = 40 mm): chọn thử ổ bi đỡ 308 (Cb = 31,9 kN, Co = 21,7 kN) nhưng tính được C cần thiết chỉ 15,6 kN nên đổi sang cỡ nhẹ 208 (D = 80 mm, Cb = 25,6 kN) vẫn đủ tải, kiểm tra tải tĩnh Qo = 2241 N < Co.

Ổ bi và ổ đũa: 1 vòng ngoài, 2 vòng trong, 3 con lăn, 4 vòng cách (Hình 12.1–12.2)

Học về gì: Khớp nối nối các trục quay lại với nhau để truyền mômen xoắn, đồng thời đóng mở cơ cấu, giảm va đập và đề phòng quá tải; gồm nối trục (nối cố định), nối trục đàn hồi và ly hợp (đóng mở được).

Nối trục là khớp nối cố định các trục, chỉ rời nhau khi dừng máy hoặc tháo nối trục.

Nối trục đàn hồi là nối trục có khâu đàn hồi, giảm chấn và bù được độ lệch tâm.

Ly hợp là loại khớp nối có thể đóng mở cơ cấu bất kỳ lúc nào.

Ly hợp ma sát đóng mở êm và giới hạn mômen để chống quá tải; ly hợp an toàn tự cắt nối lúc quá tải.

Công thức nhớ:

• Tkn = K·T ≤ Tbảng

• Nối trục răng: chọn theo mômen tính toán.

Nối trục răng là nối trục bù có khe hở rộng, dùng răng ăn khớp để bù độ lệch trục.

• p = 2K·Tkn/(0,9·dk2·b) ≤ [p]

• Kiểm nghiệm mòn răng; [p] = 10 ÷ 12 MPa với răng tôi HRC > 40.

• dk = ∛(2K·Tkn/(0,9·ψ·[p])); ψ = b/dk = 0,12 ÷ 0,16

• Thiết kế đường kính nối trục răng.

• σd = 2K·T/(z·dk·dc·l) ≤ [σd]

• Kiểm nghiệm dập vòng của nối trục vòng đàn hồi; [σd] = 1,8 ÷ 2 MPa với vòng cao su.

• σF = K·T·l/(0,1·z·dc3·dk) ≤ [σF]

• Kiểm nghiệm uốn chốt của nối trục vòng đàn hồi.

• Cφ = dT/dφ

• Độ cứng khâu đàn hồi.

• Tms = z·f·Fa·dk/2 ≥ K·T

• Ly hợp ma sát; z là số cặp bề mặt ma sát, Fa là lực dọc trục ép các đĩa.

Ly hợp ma sát truyền mômen xoắn nhờ lực ma sát trên bề mặt tiếp xúc giữa các nửa ly hợp.

• Flt = m·r·ω2

• Ly hợp ly tâm đóng khi lực lò xo F ≤ Flt.

Ly hợp ly tâm tự động nối hoặc tách các trục khi vận tốc trục dẫn đạt trị số xác định.

Dùng để làm gì

Chọn nối trục răng cho máy hạng nặng vì tải lớn, làm việc tin cậy nhờ nhiều răng ăn khớp đồng thời, bù được độ lệch dọc, ngang và góc (đến 30'); dùng nối trục vòng đàn hồi khi cần giảm va đập, giảm chấn và bù lệch tâm nhỏ (δr = 0,3 ÷ 0,6 mm, lệch góc 1°); dùng ly hợp ma sát khi cần đóng mở êm và giới hạn mômen để chống quá tải, ly hợp an toàn khi cần tự cắt nối lúc quá tải.

Nối trục dùng vòng đàn hồi hình xuyến (Hình 13.8b)

Học về gì: Lò xo là tiết máy đàn hồi cao, dùng để tạo lực ép, giảm chấn động, tích lũy cơ năng và đo lực; các loại chính là lò xo xoắn ốc trụ (kéo, nén, xoắn), lò xo đĩa và lò xo nhíp.

Lò xo xoắn ốc trụ là lò xo quấn thành hình xoắn ốc trụ, dùng nhiều nhất, chịu kéo, nén hoặc xoắn.

Lò xo đĩa là loại lò xo dùng khi tải trọng lớn, chuyển vị đàn hồi nhỏ và kích thước dọc trục nhỏ.

Lò xo nhíp là lò xo lá, tạo thành từ một số lá có chiều rộng bằng nhau nhưng chiều dài thay đổi, đặt thành các lớp chồng lên nhau.

Lò xo xoắn ốc trụ chịu kéo/nén: τ = 8·K·F·D/(π·d3) ≤ [τ], với K là hệ số độ cong theo ε = D/d.

Công thức nhớ:

• Ứng suất xoắn của lò xo xoắn ốc trụ chịu kéo/nén.

• λ = 8·n·F·D3/(G·d4); C = G·d4/(8·n·D3)

• Độ biến dạng và độ cứng của lò xo; thép G = 8·104 MPa.

Độ cứng của lò xo là C = dF/dλ.

• d ≥ 1,6·√(ε·K·Fmax/[τ])

• Thiết kế lò xo nén: đường kính dây tối thiểu.

• n = x·G·d/(8·ε3·(Fmax − Fmin))

• Số vòng làm việc của lò xo nén.

• Ho/D ≤ 2,5 ÷ 3

• Kiểm tra ổn định của lò xo nén.

• δ = 3·F·l3/(8·E·n·b·t3); σ = 3·F·l/(2·n·b·t2) ≤ [σ]

• Độ võng và ứng suất uốn của nhíp lá; n là số lá, b là bề rộng, t là bề dày lá.

• s = 0,0284·√F0,65

• Bề dày lò xo đĩa; F0,65 là tải trọng khi λ = 0,65f; dùng khi tải lớn, chuyển vị nhỏ, dọc trục nhỏ.

Dùng để làm gì

Thiết kế lò xo nén trong nối trục (Fmax = 1000 N, Fmin = 700 N, x = 5 mm): thép lò xo cấp I, d = 6 mm, D = 30 mm, n = 8,5 vòng, Ho = 78 mm, Ho/D = 2,6 < 3 nên ổn định. Nhíp lá (30 in, tải 0,75 tấn): b = 21/8 in, t = 7/32 in, n = 11 lá, Ro = 60 in; lò xo đĩa cho khuôn dập (F2 = 4500 N, h = 10 mm): bộ 20 lò xo đĩa HM 50×22,4×2×1,5, tuổi thọ 105 < N < 5·105.

Lò xo đĩa: D, d đường kính ngoài và trong, s bề dày, f chiều cao côn trong (Hình 14.6)

• VII.1 — Nền tảng tính toán thiết kế máy: tải trọng, ứng suất, mỏi, vật liệu, tiêu chuẩn hoá.

• VII.2 — Mối ghép hàn: kiểu mối hàn và tính chiều dài mối hàn cho đủ bền.

• VII.3 — Mối ghép ren: bulông, vít, vít cấy; tính bulông chịu kéo, lực ngang, áp suất.

• VII.4 — Mối ghép đinh tán: cấu tạo, phân loại và tính bền đinh, tấm ghép.

• VII.5 — Mối ghép độ dôi – then – then hoa: ghép moayơ lên trục.

• VII.6 — Truyền động bánh ma sát: truyền động nhờ ma sát, bộ biến tốc vô cấp.

• VII.7 — Truyền động bánh răng: ăn khớp bánh răng, tính bền tiếp xúc và bền uốn.

• VII.8 — Truyền động trục vít, vít – đai ốc: tỉ số truyền lớn trong một cấp; vít bi ma sát lăn.

• VII.9 — Truyền động xích: truyền động giữa hai trục song song cách xa nhau.

• VII.10 — Truyền động đai: truyền động bằng ma sát giữa đai và bánh đai.

• VII.11 — Trục: đỡ chi tiết máy quay và truyền mômen xoắn.

• VII.12 — Ổ trục: đỡ trục quay, ổ lăn và ổ trượt.

• VII.13 — Khớp nối: nối các trục quay, đóng mở cơ cấu, giảm va đập, chống quá tải.

• VII.14 — Lò xo: tạo lực ép, giảm chấn động, tích lũy cơ năng, đo lực.

← Chương VI — Kỹ Thuật Chế Tạo 1Chương VIII — Dung Sai Lắp Ghép Và Đo Lường Kỹ Thuật →